Демилгенин максаты — жарандардын чет өлкөлүк онлайн-казинолорго, порнографиялык сайттарга жана бир катар оюн платформаларына кирүүсүн чектөө.
Учурдагы бөгөт коюулар милдетти аткара албай жатат
Чиновниктин айтымында, кирүүнү чектөөнүн учурдагы механизмдери толук иштебей жатат. Колдонуучулар VPN-кызматтарды жана башка техникалык куралдарды колдонуп, тыюу салууларды кыйынчылыксыз айланып өтүп, республиканын аймагында расми жактан бөгөт коюлган ресурстарга эркин кирүүнү сактап калууда.
«Толук көзөмөл» деген түшүнүктүн артында эмне жатат
Сунуштун маңызы мындай: мамлекет өлкөдөн өтүүчү бүткүл интернет-трафикти талдап, зарыл болгон учурда бөгөт коюуга жөндөмдүү чыпкалоо инфраструктурасын түзүүгө бюджеттик каражат бөлүшү керек.
Мисал катары Маматов мындай система бурундан бери иштеп келген Китайдын тажрыйбасын келтирди. Ал бул өлкөгө барганда «биздин көптөгөн тиркемелер иштебей калат» деп белгилеп, мындай мамиленин масштабын жана катаалдыгын баса көрсөттү.
«Каражат бөлүп, бүткүл интернет-трафикти толук көзөмөлгө алуу керек. Менин оюмча, чыпкаларды орнотуу зарыл», — деди Финкөзөмөлдүн башчысы.
Кандай ресурстар чектөөгө кабылат
Демилгенин максаттарынын тизмеси негизгиден жекечеге карай принцип боюнча түзүлгөн:
- сунуштун негизги себеби катары аталган чет өлкөлүк онлайн-казинолор;
- порнографиялык сайттар;
- балдар жана өспүрүмдөр арасында популярдуу айрым оюн платформалары.
Кумар оюндарына тыюу салуулар бар, бирок иштебей жатат
Расми жактан колдонулуп жаткан чектөөлөргө карабастан, Маматовдун айтымында, Кыргызстандын жашоочулары чет өлкөлүк аянтчаларда ставка коюуну улантууда. Бөгөт коюу механизмдери үзгүлтүксүз жаңыланып турган сайттардын күзгүлөрү (зеркала) жана айланып өтүү куралдарынын алдында алсыз болуп чыгат.
Чиновниктин баасы боюнча, маселенин масштабы майда утулуулардан алда канча чоң. Анын айтымында, кээ бир колдонуучулар чоң акча суммаларын гана эмес, мүлктү да — унааларын жана үйлөрүн да жоготуп алат. Дал ушул жоготуулар көзөмөлдү күчөтүүнүн пайдасына негизги аргументтердин бирине айланды.
Кыргызстандын интернети кандайча өзгөрдү
Бир нече жыл мурун Кыргызстандагы трафиктин негизги үлүшүн мессенджерлер, социалдык тармактар жана жаңылык порталдары берчү. Азыр сүрөт өзгөрдү: лидерликке кино жана музыка менен стриминг кызматтары, ошондой эле чоңдор да, өспүрүмдөр да ойногон мобилдик оюндар чыкты. Мунун менен катар кумар аянтчаларынын саны өсүп, тизме жөнгө салуучу орган жаңы даректерди бөгөт коюулардын тизмесине киргизүүгө үлгүргөндөн тезирээк толуп жатат. Учурдагы онлайн-казино тизмесиндегилердин көпчүлүгү жергиликтүү рынокко ыңгайлашып алды: сом кабыл алышат жана MBank менен O! Деньги аркылуу иштешет. Колдонуучу үчүн мындай аянтча видеосервис сыяктуу эле смартфондогу кадимки тиркемеге айланат. Ошондуктан Финкөзөмөл бүткүл трафикти көзөмөлдөөгө ставка коюп жатат, ал эми жөнгө салуучулардын назары барган сайын балдардын оюн платформаларына да түшүп жатат.
Roblox Түркиянын артынан бутага алынды
Roblox платформасы дүйнө жүзү боюнча балдар аудиториясынын арасында чоң популярдуулукка ээ, Кыргызстан да өзгөчөлүк эмес. Түркияда бул платформага буга чейин эле бөгөт коюлган болчу, бул Борбордук Азия региону үчүн прецедент жаратты. Кыргызстандын парламентинде да депутаттар мындай ресурстарга кирүүнү чектөө маселесин көтөрүп жатат.
Демилгечи жана потенциалдуу аткаруучулар
Сунуштун автору Финкөзөмөлдүн башчысы болуп саналат, бирок чыпкалоо системасын практикалык жактан киргизүүнү ал Санариптик өнүктүрүү министрлигине жүктөйт. Маматовдун ою боюнча, кибер коопсуздук чөйрөсүндөгү иштерди күчөтүү тиешелүү мамлекеттик органдардын милдети болушу керек.
Каржылык жүк жана коомдук каршылык
Долбоорду ишке ашыруу олуттуу бюджеттик салымдарды талап кылат. Каржылык чыгымдардан тышкары, бийлик дагы бир тобокелдикти да аңдап жатат — бир катар кызматтарга кадимки кирүүсүнөн ажыраган калктын ыраазысыздыгы.
Айкын мисал катары Кыргызстандагы TikTok бөгөт коюу окуясы кызмат кылат, ал олуттуу коомдук резонанс жана сын толкунун жаратты.
Ошентсе да Маматов чектөөлөрдү негиздүү деп эсептейт. Негизги аргумент катары ал колдонуучуларды, биринчи кезекте кичүүлөрдү коргоону атайт.
Технологиялык жарыш жана комплекстүү мамиленин пайдасына аргументтер
Жасалма интеллект негизиндеги куралдарды кошкондо заманбап технологиялар каалаган жекелей бөгөт коюуларды айланып өтүүнү олуттуу тездетет. Бир мыйзамсыз домен жабылгандан кийин анын ээлери дээрлик дароо жаңысын иштете алат. Дал ошондуктан Финкөзөмөлдүн башчысы жекелей сайттар менен кууп жетүү оюнун ойноо менен чектелбестен, интернет-коркунучтарды мониторинглоонун комплекстүү системасын куруп, кибер коопсуздук үчүн жооп берген мамлекеттик структураларды бекемдөөнү сунуш кылат.
Азырынча сунуш гана
Учурда демилге радио эфиринде айтылган коомдук сунуш стадиясында кала берет. Трафикти чыпкалоо системасын түзүү боюнча расми чечимдер кабыл алынган жок, конкреттүү мөөнөттөр жана бюджеттер белгиленген жок.
